Học tập suốt đời trong môi trường số (Kỳ 1): Định vị năng lực số

Bài viết thuộc chuyên mục “Xây dựng văn hóa số, đồng hành chuyển đổi số”, theo Kế hoạch 108-KH/ĐU ngày 03/7/2025 của Đảng ủy Vietcombank về triển khai tuyên truyền văn hóa số tại Vietcombank, nhằm triển khai mạnh mẽ, đồng bộ việc xây dựng và lan tỏa văn hóa số trong toàn hệ thống; khơi dậy tinh thần đổi mới, hợp tác và sáng tạo; nâng cao nhận thức, chuyển hóa hành vi, góp phần thực hiện Nghị quyết 2588-NQ/ĐU ngày 19/3/2025 của Đảng ủy Vietcombank và Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Khi công nghệ số ngày càng hiện diện trong học tập và lao động, cách hiểu về năng lực số cũng cần được mở rộng. Trong giai đoạn tin học hóa, người lao động chủ yếu cần biết sử dụng máy tính, các ứng dụng văn phòng và công cụ tìm kiếm trên Internet. Những kỹ năng ấy vẫn cần thiết trong thị trường lao động hiện nay song khi công nghệ được ứng dụng rộng hơn và sâu hơn, yêu cầu đối với người lao động cũng thay đổi và ngày càng hướng đến khả năng vận dụng công nghệ để giải quyết những nhiệm vụ cụ thể. Đây cũng là hướng tiếp cận được thể hiện trong các khung năng lực số của nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế.

Một số cách hiểu về năng lực số

Việc tổng hợp số liệu để xây dựng báo cáo đòi hỏi người thực hiện biết tìm kiếm, xử lý và kiểm tra dữ liệu; lựa chọn nguồn phù hợp; phối hợp với các đơn vị liên quan; đồng thời bảo đảm an toàn thông tin. Khi xuất hiện tình huống mới hoặc dữ liệu bất thường, khả năng đánh giá và ra quyết định chính là yếu tố tạo nên khác biệt về năng lực. Vì vậy, việc đánh giá năng lực cần gắn với khả năng hoàn thành nhiệm vụ trong những điều kiện cụ thể, với những tiêu chí gồm mức độ phức tạp của công việc, khả năng tự chủ, chất lượng kết quả và trách nhiệm của người thực hiện.

Theo Khung năng lực số châu Âu DigComp 3.0, năng lực số được định nghĩa là sự kết hợp của kiến thức, kỹ năng và thái độ, cho phép cá nhân sử dụng và tham gia vào các môi trường số một cách tự tin, có tư duy phản biện và có trách nhiệm trong học tập, công việc cũng như đời sống xã hội [1].

DigComp do Trung tâm Nghiên cứu Chung (Joint Research Centre - JRC) thuộc Ủy ban châu Âu (EC) phát triển, và hiện là một trong những khung tham chiếu được sử dụng rộng rãi trong xây dựng chương trình đào tạo, đánh giá và phát triển kỹ năng số. JRC công bố phiên bản đầu tiên vào năm 2013 và từ đó thường xuyên cập nhật khung để theo kịp sự thay đổi của công nghệ và nhu cầu sử dụng. Ngày 27/11/2025, EC cho ra mắt DigComp 3.0, phiên bản thứ năm của khung năng lực này, với cấu trúc gồm 5 lĩnh vực với 21 năng lực thành phần, đồng thời cập nhật nội dung, các mức độ thành thạo và kết quả học tập dự kiến, đặc biệt chú ý đến những yêu cầu phát sinh từ sự phổ biến của AI [2].

Năm lĩnh vực được xác định theo DigComp 3.0 bao gồm: (i) Tìm kiếm, đánh giá và quản lý thông tin: Xác định nhu cầu, tìm kiếm, đánh giá độ tin cậy và tổ chức thông tin, dữ liệu số; (ii) Giao tiếp và hợp tác: Tương tác, chia sẻ, phối hợp thực hiện công việc và quản lý danh tính trong môi trường số; (iii) Sáng tạo nội dung: Phát triển, chỉnh sửa, tích hợp nội dung số; hiểu và tuân thủ các quy định về bản quyền, giấy phép sử dụng; (iv) An toàn, sức khỏe và sử dụng công nghệ có trách nhiệm: Bảo vệ thiết bị, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư; nhận diện những ảnh hưởng của công nghệ đối với con người và môi trường; và (v) Nhận diện và giải quyết vấn đề: Xác định nhu cầu công nghệ, xử lý sự cố, sử dụng công nghệ để cải tiến công việc và phát triển năng lực số của bản thân.

DigComp 3.0 phân chia năng lực thành 4 mức là cơ bản, trung cấp, nâng cao và chuyên sâu cao. DigComp phân biệt các mức năng lực theo độ phức tạp của nhiệm vụ, yêu cầu nhận thức và khả năng tự chủ.

Ở trình độ cơ bản, cá nhân có thể thực hiện những nhiệm vụ đơn giản với sự hướng dẫn khi cần. Trình độ trung cấp đòi hỏi khả năng thực hiện độc lập các nhiệm vụ đã được xác định rõ. Ở mức nâng cao, người sử dụng có thể đánh giá, lựa chọn giải pháp cho những tình huống phức tạp hơn và thích ứng với nhiều bối cảnh. Mức chuyên sâu cao gắn với khả năng xử lý những vấn đề phức tạp hoặc có tính chuyên biệt, xây dựng giải pháp mới và hướng dẫn người khác.

Tại Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24/01/2025 quy định Khung năng lực số cho người học với 6 miền năng lực: (i) khai thác dữ liệu và thông tin; (ii) giao tiếp và hợp tác trong môi trường số; (iii) sáng tạo nội dung số; (iv) an toàn; (v) giải quyết vấn đề; (vi) ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Sáu miền này gồm 24 năng lực thành phần, phân chia thành 4 trình độ theo 8 bậc để phục vụ đào tạo và đánh giá [3].

Theo Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT, khung là cơ sở để xây dựng chương trình giáo dục, biên soạn tài liệu học tập, kiểm tra, đánh giá và công nhận năng lực số của người học trong hệ thống giáo dục quốc dân. Đồng thời, đây cũng là căn cứ để đối sánh, tham chiếu giữa các chương trình giáo dục và khung năng lực số.

Dù có sự khác biệt về cấu trúc và phạm vi áp dụng, DigComp 3.0 và khung năng lực của Việt Nam có nhiều nội dung tương đồng. Cả hai đều chú trọng khả năng khai thác thông tin, sử dụng công nghệ để giải quyết vấn đề, hợp tác với người khác và bảo đảm an toàn trong môi trường số. Theo cả 2 khung tham chiếu, mức độ thành thạo một công cụ chưa phản ánh đầy đủ năng lực số, và việc đánh giá còn phải căn cứ vào khả năng vận dụng công cụ, mức độ tự chủ và cách người sử dụng xử lý nhiệm vụ mới.

Ngày 17/8/2026, Ban Chỉ đạo Chuyển đổi số trong các cơ quan đảng ban hành Quyết định số 23-QĐ/BCĐ về Bộ chỉ số đánh giá năng lực số và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số trong các cơ quan đảng, phiên bản 1.0. Bộ chỉ số gồm hai phần: đánh giá tổ chức và đánh giá cá nhân. Trong đó, phần đánh giá tổ chức xem xét điều kiện sẵn sàng và kết quả hoạt động chuyển đổi số; phần đánh giá cá nhân tập trung vào kiến thức số cơ bản và kỹ năng số cơ bản. Bộ chỉ số quy định các tiêu chí, thang điểm và phương pháp xác định kết quả để đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số của tổ chức và cá nhân. Phần đánh giá cá nhân gồm 7 chỉ số chính với 26 chỉ số thành phần, xem xét các kỹ năng gồm khai thác thông tin và dữ liệu số; giao tiếp, hợp tác trên môi trường số; sáng tạo nội dung số; bảo vệ bí mật nhà nước, bảo đảm an ninh mạng, dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư; giải quyết vấn đề nhờ ứng dụng công nghệ số; sử dụng, khai thác các ứng dụng dùng chung. Bộ chỉ số tập trung đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng vào công việc, trong đó có yêu cầu về an toàn thông tin và sử dụng các hệ thống số.

Đảng ủy Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam đã ban hành Công văn số 415-CV/ĐU ngày 15/10/2026 về tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Quyết định số 23-QĐ/BCĐ, để triển khai đến cán bộ, đảng viên và người lao động. Cùng với các tài liệu liên quan, Infographic giới thiệu những nội dung cơ bản của Bộ chỉ số giúp cán bộ, đảng viên tiếp cận những yêu cầu cụ thể về kiến thức, kỹ năng số, đồng thời có thêm cơ sở để tự xem xét khả năng ứng dụng công nghệ trong công việc và những nội dung cần tiếp tục học tập, rèn luyện.

Làm thế nào để chuyển các tiêu chí thành mục tiêu học tập và rèn luyện cụ thể cho mỗi cá nhân?

Các khung năng lực số đưa ra hệ thống tiêu chí tham chiếu, nhưng để vận dụng hiệu quả cần xác định rõ mục tiêu và đối tượng sử dụng. DigComp có thể được điều chỉnh cho nhiều mục tiêu trong giáo dục, đào tạo và việc làm. Khung năng lực số theo Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT có phạm vi áp dụng trong hệ thống giáo dục quốc dân. Bộ chỉ số ban hành theo Quyết định số 23-QĐ/BCĐ phục vụ đánh giá năng lực số và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số trong các cơ quan đảng theo phạm vi được quy định. Các cơ quan, doanh nghiệp hoàn toàn có thể nghiên cứu, vận dụng những nội dung phù hợp có thể hỗ trợ xây dựng yêu cầu về năng lực số của người lao động, nhưng không nên áp dụng nguyên trạng mọi tiêu chí.

Lấy ví dụ đơn giản, một nhân viên hành chính thường xuyên xử lý văn bản điện tử cần thành thạo các công cụ quản lý tài liệu, phối hợp công việc và bảo đảm an toàn thông tin. Một cán bộ phân tích dữ liệu phải có khả năng khai thác, xử lý và đánh giá dữ liệu ở mức chuyên sâu hơn. Người làm truyền thông số cần biết sáng tạo nội dung, quản lý thông tin, tuân thủ quy định về bản quyền và tương tác trên các nền tảng trực tuyến… Ngay trong một lĩnh vực, yêu cầu năng lực cũng có sự thay đổi theo vai trò. Người mới làm việc sẽ có yêu cầu khác với người phụ trách hướng dẫn, kiểm tra hoặc tổ chức triển khai.

Để đáp ứng yêu cầu của từng vị trí công việc, từng nhiệm vụ và mức độ trách nhiệm, quá trình phát triển năng lực số cần xác định đúng nhu cầu học tập, lựa chọn cách đánh giá phù hợp và tạo điều kiện cho người học thực hành.

Thứ nhất, việc xác định nhu cầu học tập trước hết phải xuất phát từ nhiệm vụ thực tế. Cần làm rõ công việc đòi hỏi những năng lực nào, mức độ thành thạo cần đạt được và những khả năng hiện tại chưa đáp ứng yêu cầu. Kết quả này giúp lựa chọn nội dung học tập, cách đánh giá và các điều kiện hỗ trợ phù hợp. Các khung năng lực số cũng giúp đánh giá kết quả học tập qua nhiệm vụ mà người học hoàn thành, cùng mức độ độc lập, chính xác và an toàn trong quá trình làm việc.

Thứ hai, mỗi đơn vị cần lựa chọn hình thức đánh giá phù hợp với mục tiêu đào tạo, mức năng lực cần đạt và điều kiện thực tế. Đánh giá qua nhiệm vụ thực hành có thể bổ sung cho kiểm tra kiến thức, giúp người học và đơn vị xác định rõ hơn mức năng lực đã đạt được.

Thứ ba, quá trình phát triển năng lực số cần gắn với môi trường thực hành. Kiến thức và kỹ năng chỉ trở thành năng lực thực tế khi người học thường xuyên vận dụng vào công việc. Quá trình đó cần có cả cơ hội xử lý tình huống phát sinh và tự thực hiện những nhiệm vụ ngày càng phức tạp.

Đối với những lĩnh vực có yêu cầu cao về quản lý dữ liệu, bảo mật thông tin và tuân thủ quy định như tài chính - ngân hàng, việc phát triển năng lực số cần gắn với đặc thù công việc. Người sử dụng công cụ số phải biết loại dữ liệu nào được phép khai thác, phạm vi sử dụng dữ liệu và trách nhiệm đối với kết quả xử lý. Mục tiêu phát triển năng lực không nằm ở việc tất cả người lao động đạt cùng một trình độ, mà ở việc xác định mức độ năng lực phù hợp với từng vị trí và yêu cầu nghiệp vụ.

Khung năng lực có thể chỉ ra những gì mỗi người cần biết và cần làm, nhưng không thay thế được quá trình học tập và thực hành. Chỉ qua những nhiệm vụ cụ thể, người học mới nhận ra mình còn thiếu gì, biết lựa chọn công cụ phù hợp và từng bước xử lý công việc độc lập hơn.

Các khung năng lực số cung cấp hệ thống tham chiếu để cá nhân xác định nhu cầu học tập và để tổ chức xây dựng chương trình đào tạo, đánh giá kết quả bồi dưỡng. Tuy nhiên, khung năng lực chỉ mô tả những yêu cầu cần đạt và để đáp ứng những yêu cầu đó, người học phải thường xuyên thực hành và vận dụng kiến thức vào tình huống cụ thể. Kỳ tiếp theo của chuyên đề “Những kỹ năng cần thiết trong thời đại số”, sẽ đề cập những năng lực mỗi người cần rèn luyện để làm việc hiệu quả, an toàn và có trách nhiệm trong môi trường số.

Ban Tuyên giáo Đảng ủy Vietcombank


[1] DigComp 3.0 - JRC: https://joint-research-centre.ec.europa.eu/scientific-activities/key-competences-lifelong-learning/digital-competence-framework-digcomp/digcomp-30_en [joint-rese....europa.eu]

[2] Cosgrove, Judith và Cachia, Romina, DigComp 3.0: European Digital Competence Framework - Fifth Edition, Publications Office of the European Union, 2025

[3] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=212648

 

Từ chối
Chúng tôi sử dụng cookie để phục vụ tốt hơn.
Chấp nhận