Làm sao chung sống với rủi ro?
Rủi ro hầu như có mặt trong từng nghiệp vụ ngân hàng. Muốn có lợi nhuận phải chấp nhận rủi ro. Phải chấp nhận có nghĩa là phải sống chung. Và sống chung th´ phải như thế nào?

Hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại tùy thuộc vào năng lực quản trị rủi ro (quản trị rủi ro). Hoạt động tín dụng hiện đang chiếm tỷ trọng lớn nhất: từ 60- 70% trong danh mục tài sản có. Đặc biệt, nguồn tín dụng này đang đóng vai tr? kênh dẫn vốn chủ đạo cho các doanh nghiệp.

Mặt khác, trong xu thế kinh doanh hiện đại, các ngân hàng thương mại sẽ giảm dần tỷ trọng tín dụng, tăng tỷ trọng dịch vụ. Như vậy, sự rủi ro trong hoạt động ngân hàng hầu như có mặt trong từng nghiệp vụ nếu những nghiệp vụ đó không được quản lu theo một quy tr´nh chặt chẽ.

Trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập thị trường tài chính và nền công nghiệp dịch vụ tài chính - ngân hàng ngày càng phát triển mạnh mẽ đang đ?i hỏi ngành ngân hàng phải có những cải cách mạnh mẽ để nâng cao năng lực quản trị rủi ro trong từng hoạt động dịch vụ.

Vậy, quản trị rủi ro và những nội dung của quản trị rủi ro là g´? Một chương tr´nh quản trị rủi ro toàn diện phải có những yếu tố nào? Thực trạng quản trị rủi ro hiện nay và những biện pháp nào được coi là hiệu quả để giảm thiểu rủi ro cho các ngân hàng thương mại Việt Nam? Bàn tr?n kỳ này, chúng tôi xin giới thiệu một số u kiến của các nhà quản lu, nghiên cứu và doanh nghiệp xung quanh các vấn đề trên.

Ngân hàng thương mại đối mặt 5 rủi ro

(Ông Lê Xuân Nghĩa, Vụ trưởng Vụ Chiến lược phát triển ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)

"Theo tôi, các ngân hàng thương mại hiện đang phải đối mặt với 5 rủi ro lớn.

Thứ nhất là nợ xấu. Cũng cần đánh giá một cách khách quan rằng tỷ lệ nợ xấu tính theo chuẩn mực kế toán Việt Nam đa giảm, từ 14,7% năm 2001 xuống c?n 2,8% vào cuối năm 2004. Đây là một xu hướng đáng khích lệ. Tuy nhiên, nếu tính theo chuẩn mực mức trung b´nh khá của quốc tế, tỷ lệ đó đang ở khoảng 14 - 15%, như là tỷ lệ nợ xấu theo chuẩn mực Việt Nam cách đây 4 - 5 năm.

Báo cáo của các ngân hàng gần đây cho thấy tỷ lệ này rất thấp, nhưng tính chính xác của các số liệu báo cáo cần phải xem xét lại; c?n nhiều sơ hở trong quy định để các ngân hàng thương mại tận dụng, chế biến thành những con số này theo mục đích của họ.

Hiện có nhiều tổng giám đốc ngân hàng cũng không nắm được con số chính xác về tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng m´nh. Rủi ro lớn nhất trong quản trị tín dụng là chính chúng ta cũng không kiểm soát nổi t´nh trạng nợ xấu tới mức nào và đa được cải thiện tới đâu.

Thứ hai là rủi ro về tỷ giá hối đoái. Trong v?ng 4 - 5 năm qua, lạm phát đa tăng khoảng 25%, trong khi tỷ giá hối đoái chỉ tăng khoảng 2,5%. Nếu tính rất đơn giản là l y lạm phát trừ đi chỉ số tăng tỷ giá hối đoái, rồi trừ đi lạm phát của Mỹ chẳng hạn, th´ có thể thấy đồng tiền Việt Nam đa tăng giá vào khoảng 12,5- 15% từ năm 2001 đến nay. Điều này nói lên cái g´? Tức là một tỷ giá tương đối ổn định trong một chu kỳ lạm phát cao như vậy sẽ dẫn đến một hậu quả tất yếu là thâm hụt thương mại ngày càng lớn, thâm hụt vang lai ngày càng lớn, từ đó tạo sức ép tăng cầu ngoại tệ, tăng tỷ giá hối đoái. Trong khi đó, v´ lạm phát cao, ngân hàng không dám điều chỉnh tăng tỷ giá hối đoái và càng để lâu t´nh trạng không nới lỏng này th´ càng hàm chứa một cú sốc về tỷ giá. Đó là một rủi ro tiềm ẩn.

Thứ ba, theo dự báo của tôi, ngân hàng đang rơi vào một chu kỳ mới: chu kỳ lai suất tăng. Chu kỳ này tôi dự đoán là mới bắt đầu. Kỳ vọng về khả năng sinh lời cao như trong những năm qua đa bắt đầu chững lại và sẽ kết thúc, nhất là với các ngân hàng có quy mô vừa và nhỏ. Và trong chu kỳ như vậy vấn đề đặt ra là rủi ro về lai suất sẽ rất lớn và các rủi ro sáp nhập, mua lại, đầu tư chứng khoán trong lĩnh vực ngân hàng sẽ tăng lên. Và có thể dự báo rằng xu hướng lai suất tăng c?n có thể kéo dài trong một vài năm.

Thứ tư, kỳ vọng tăng trưởng GDP năm nay cũng như kế hoạch 5 năm tới đều đặt ra mức rất cao. Một loạt các dự án đầu tư lớn của Chính phủ đang được đẩy nhanh, lượng tiền xuất ra đa là 33 ngàn tỷ đồng, rồi 16 công tr´nh trọng điểm của Chính phủ với tổng số vốn là 99 ngàn tỷ đồng nữa cộng với hàng ngàn công tr´nh đầu tư của các tỉnh tạo ra một áp lực rất lớn về vốn, góp phần làm cho xu hướng tăng lai suất càng trở nên hiện thực hơn. Điều này khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ đứng trước khó khăn là khó tiếp cận nguồn vốn của ngân hàng và nếu tiếp cận được th´ phải chấp nhận một mức lai suất cao, cộng với các phí khác tăng làm cho sức cạnh tranh của họ yếu.

Thứ năm là rủi ro trong quá tr´nh hội nhập. Rủi ro này đa được đề cập nhiều, tôi chỉ xin đưa ra một số thông tin mới cần chú u. Đó là trong một cuộc khảo sát gần đây của Chương tr´nh phát triển Liên hợp quốc (UNDP) phối hợp với Bộ Kế hoạch Đầu tư đưa ra con số bất ngờ: 42% doanh nghiệp và 50% dân chúng được hỏi đều trả lời rằng họ sẽ lựa chọn vay ở các ngân hàng nước ngoài hơn là các ngân hàng nội địa khi mà chúng ta mở cửa tài chính.

Lu do là các ngân hàng này có tính chuyên nghiệp cao hơn, thủ tục đơn giản hơn, dịch vụ tốt hơn và mức độ tin cậy cao hơn.

Tuy nhiên, điều đó chưa đáng ngại lắm bằng thông tin sau đây: 50% doanh nghiệp và 62% dân chúng được hỏi cho rằng họ sẽ lựa chọn ngân hàng nước ngoài để gửi tiền. Quá bất ngờ! Và trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, ngân hàng nào nắm được tiền gửi trong tay th´ sẽ chiếm được ưu thế".

Nâng cao năng lực của các ngân hàng thương mại

(Ông Đặng Thanh B´nh, Phó thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)

"Xu hướng tự do, toàn cầu hóa kinh tế và quốc tế hóa các luồng tài chính đa làm thay đổi căn bản hệ thống ngân hàng. Hoạt động kinh doanh trở nên phức tạp hơn và áp lực cạnh tranh giữa các ngân hàng lớn hơn và cùng với nó, mức độ rủi ro cũng tăng lên.

Đối với một nước đang phát triển như Việt Nam, làm thế nào để quản trị rủi ro một cách có hiệu quả trong một môi trường kinh doanh mới và thị trường có nhiều biến động như hiện nay? Vấn đề này chỉ có thể được giải quyết thông qua việc nâng cao năng lực quản trị rủi ro bằng một số biện pháp sau:

Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần phối hợp với các bộ, ngành hoàn thiện hệ thống kế toán theo chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS). Xây dựng các giải pháp hoàn thiện phương pháp kiểm soát và kiểm toán nội bộ trong các tổ chức tín dụng và tiến tới các chuẩn mực quốc tế.

Hoàn thiện hệ thống giám sát ngân hàng theo hướng cơ bản sau: nâng cao chất lượng phân tích t´nh h´nh tài chính và phát triển hệ thống cảnh báo sớm những tiềm ẩn trong hoạt động của các tổ chức tín dụng, bao gồm việc phân tích báo cáo tài chính và xác định các "điểm" nhạy cảm; phát triển và thống nhất cách thức giám sát ngân hàng trên cơ sở lu luận và thực tiễn; xây dựng cách tiếp cận tới công việc đánh giá chất lượng quản lu rủi ro trong nội bộ các tổ chức tín dụng; nâng cao đ?i hỏi kỹ thuật trong việc trích lập dự ph?ng rủi ro; xây dựng hệ thống và các biện pháp kiểm soát luồng vốn quốc tế và nợ nước ngoài.

Trong đó, tập trung vào cơ chế giám sát cho vay và vay bằng ngoại tệ của các ngân hàng thương mại để tránh rủi ro về tỷ giá, ngoại hối kỳ hạn. Qua đó có những cảnh báo sớm cho các ngân hàng thương mại. Tiếp tục hoàn thiện khung pháp lu và đẩy mạnh việc sử dụng các giấy tờ có giá như thương phiếu, chứng chỉ tiền gửi và các loại tín phiếu, trái phiếu của các ngân hàng thương mại. Triển khai mạnh hơn nữa trên thị trường tiền tệ các nghiệp vụ như repo đảo ngược, furture, option...

Thứ hai, các ngân hàng thương mại cần đẩy mạnh công tác kiểm soát nội bộ với mục tiêu quan trọng xây dựng được hệ thống t´m kiếm những xu hướng tiềm ẩn tiêu cực, bất ổn và thiếu sót trong hoạt động của ngân hàng để đưa ra biện pháp chấn chỉnh.

Khi xây dựng chiến lược hoạt động cần phân tích, tính toán các điều kiện kinh tế vĩ mô, xu hướng phát triển của thị trường dịch vụ nói chung, thị trường vốn nói riêng, trong đó có tính đến t´nh h´nh quốc tế. Chỉ chấp nhận các loại rủi ro cho phép đối với từng nghiệp vụ sau khi đa phân tích chi tiết trên tất cả các khía cạnh luật pháp và kinh tế. Khi quyết định thực hiện các nghiệp vụ, cần phân chia phù hợp nguồn vốn của ngân hàng với mức độ rủi ro cho phép...".

5 biện pháp đồng bộ quản trị rủi ro

(Ông Nguyễn H?a B´nh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam)

"Lợi nhuận và rủi ro là 2 mặt của một vấn đề: muốn có lợi nhuận, phải chấp nhận rủi ro. Nếu không chấp nhận rủi ro, sẽ không bao giờ thu được lợi nhuận. Sự đối mặt và chịu tác động của rủi ro có thể ảnh hưởng xấu tới doanh nghiệp, thậm chí bị phá sản và thải loại ra khỏi thị trường.

Đối tượng kinh doanh của ngân hàng là tiền tệ-loại hàng hóa đặc biệt nhạy cảm với rủi ro; tính dễ lây lan rủi ro giữa các ngân hàng thương mại với nhau; khách hàng của ngân hàng rất đông và chỉ cần một khách hàng gặp rủi ro sẽ gây tác động xấu tới h´nh ảnh của ngân hàng.

Nói như vậy để thấy, muốn tồn tại và phát triển, các ngân hàng thương mại phải có đủ năng lực quản trị rủi ro. Nếu không, sẽ không có khả năng tồn tại kinh doanh trên thị trường.

Để làm được điều này, cần thực hiện tốt 5 biện pháp đồng bộ dưới đây:

Thứ nhất, phải xây dựng và hoàn thiện chiến lược chính sách quản trị rủi ro đúng đắn. Thực hiện cải tổ toàn diện các yếu tố có ảnh hưởng tác động đến năng lực quản trị rủi ro, bao gồm hoạch định và xây dựng chiến lược và chính sách quản trị rủi ro; tái cơ cấu bộ máy tổ chức; đẩy mạnh áp dụng các công cụ đo lường...

Thứ hai, tái cơ cấu bộ máy tổ chức quản trị rủi ro theo hướng bộ phận chuyên trách quản lu, tách bạch bộ máy quản trị rủi ro độc lập với kinh doanh; tiến tới thực hiện quản trị rủi ro theo ngành dọc, giảm dần mức độ ủy quyền phân cấp theo hàng ngang.

Thứ ba, thực hiện quy tr´nh, quy chế hóa mọi hoạt động trong ngân hàng, thực hiện nguyên tắc "hai tay bốn mắt" ở mọi khâu trong ngân hàng.

Thứ tư, nâng cao chất lượng các công cụ đo lường rủi ro và tiếp tục áp dụng các công cụ đo lường rủi ro mới.

Thứ năm, thực hiện minh bạch và công khai hóa thông tin. Chức năng này chính là cơ sở, động lực để nâng cao chất lượng quản trị rủi ro. Việc minh bạch và công khai thông tin không chỉ được thực hiện giữa các ngân hàng thương mại với Ngân hàng Nhà nước mà c?n phải thực hiện ngay trong nội bộ ngân hàng thương mại".

Nhiều ngân hàng vẫn vi phạm quy chế

(Ông Nguyễn Hữu Đương, Trung tâm thông tin tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)

"Thực tế hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại Việt Nam trong thời gian qua cho thấy chất lượng tín dụng chưa tốt, hiệu quả tín dụng chưa cao, tỷ lệ nợ quá hạn c?n cao, b´nh quân những năm gần đây khoảng 5% và chưa có khuynh hướng giảm vững chắc, khả năng xẩy ra rủi ro tín dụng luôn tiềm ẩn.

Nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng rất đa dạng. Đầu tiên phải kể đến là việc ngân hàng không chấp hành nghiêm túc chế độ tín dụng và điều kiện cho vay.

Ví dụ, tại Tp.HCM, tại một thời điểm, qua khảo sát cho thấy có nhiều ngân hàng cho vay một khách hàng vượt quá 10% vốn tự có. Trong đó, Eximbank là 74%, Sacombank là 48%, Sài G?n công thương là 33%..., do vậy đa cho vay tập trung vốn quá lớn cho một số khách hàng, khi những doanh nghiệp này thua lỗ th´ ngân hàng chịu rủi ro lớn. Trường hợp của Epco, Minh Phụng là những ví dụ điển h´nh.

Nguyên nhân thứ hai là chính sách và quy tr´nh cho vay c?n lỏng lẻo, chưa chú trọng đến phân tích khách hàng để tính toán điều kiện và khả năng trả nợ hoặc phương pháp xem xét, phân tích c?n hạn chế, chưa chính xác.

Về phía người vay nợ, có những nguyên nhân khách quan và cả chủ quan. Nguyên nhân khách quan xuất phát từ những tác động bên ngoài như thiên tai, hỏa hoạn, do sự ổn định của nền kinh tế chưa chắc chắn, chính sách quản lu kinh tế thay đổi đột ngột, do hành lang pháp lu chưa phù hợp, do biến động của thị trường trong và ngoài nước, do quan hệ cung cầu hàng hóa thay đổi.

Nguyên nhân chủ quan là vốn tự có tham gia sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp c?n rất ít so với nhu cầu. Năng lực điều hành c?n hạn chế, thiếu thông tin thị trường và các đối tác, trong đó cũng phải kể đến việc thiếu thiện chí trả nợ vay ngân hàng ngay từ khi xin vay vốn.

Như vậy, việc nâng cao chất lượng quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện đang là vấn đề bức xúc trên cả phương diện lu thuyết lẫn thực tiễn. Nắm ro nguyên nhân để lường trước những rủi ro, từ đó xác định những biện pháp đối phó và khắc phục hợp lu".

Cho vay đang bị cuốn theo hội chứng phong trào

(Ông Phạm Xuân H?e, Trưởng ph?ng quản lu vốn & khai thác tài sản, Ngân hàng Công thương Việt Nam)

"Mặc dù trong chính sách cho vay hiện nay đa thể hiện được những ưu điểm như: luật hóa những nguyên tắc, điều kiện, loại h´nh và những điều khoản của một hợp đồng tín dụng; quy định ro những đối tượng không được cho vay, tỷ lệ giới hạn an toàn, tỷ lệ vốn tự có trên tài sản có rủi ro quy đổi; quyền và nghĩa vụ của khách hàng vay vốn hay thuê mua tài chính; phân định ro trách nhiệm giữa các khâu thẩm định và khâu cho vay... nhưng qua thực tế triển khai c?n không ít lỗ hổng, ảnh hưởng trực tiếp đến rủi ro tín dụng của hệ thống ngân hàng thương mại.

Nh´n chung, chính sách cho vay hiện nay vẫn chưa đạt tầm chiến lược, chưa triệt để theo nguyên tắc thị trường (lợi nhuận và mức rủi ro có thể chấp nhận được), bị cuốn theo các hội chứng kinh tế, phong trào khẩu hiệu phát triển kinh tế hay chủ nghĩa thành tích.

Có thể chứng minh điều này từ sau vụ án Epco-Minh Phụng: ngay lập tức các ngân hàng thương mại nhà nước chuyển hướng cho vay nhiều vào tổng công ty nhà nước mà thực lực tài chính rất yếu kém. Thậm chí, các ngân hàng thương mại nhà nước c?n "đua ngầm" tiếp thị tới các tổng công ty này để cho vay.

Thực trạng cho vay với mức dư nợ tới 35 - 40% vào nhóm khách hàng đang báo động "đỏ" về chất lượng tín dụng. Trong đó, điển h´nh là các tổng công ty thuộc ngành xây dựng, giao thông vận tải đang trở thành "chúa chổm" với công nợ lên tới 11 ngàn tỷ đồng mà trong đó, theo báo cáo của Bộ tài chính có tới trên 90% khoản nợ nói trên thuộc vốn vay của ngân hàng thương mại.

Hoặc như "đại công nợ" 1.800 tỷ đồng của Hà Giang đang làm cho hàng trăm doanh nghiệp và ngân hàng điêu đứng và nhiều chương tr´nh kinh tế mà chính sách cho vay của các ngân hàng thương mại buộc phải hướng theo nhưng kết cục lại không hiệu quả như đánh bắt xa bờ, mía đường, cà phê Arabica...

Sắp tới, nếu không cẩn thận, các ngân hàng thương mại lại bị cuốn theo hội chứng đầu tư vốn vào các tập đoàn kinh tế mà về bản chất, ai cũng biết phần lớn sự ra đời của các tập đoàn này là theo các quyết định hành chính. Trong khi không ít doanh nghiệp dân doanh đa có những bước tiến triển mạnh mẽ, làm ăn thực sự bài bản nhưng họ vẫn lên tiếng là khó tiếp cận được nguồn vốn tín dụng từ ngân hàng.

Khối doanh nghiệp nhà nước đang là hiểm họa mà theo cảnh báo của IMF th´ số nợ của ngân hàng thương mại nhà nước tiếp tục xử lu có thể sẽ chiếm trên 4% GDP!

Ngoài ra, một xu hướng khác, tỉnh tạo ra khu công nghiệp, cả tỉnh là đại công trường, ngành ngành xây dựng chiến lược gọi vốn phát triển đều hàng chục ngàn tỷ đồng nhưng thiếu sự cân đối tổng hợp ở tầm toàn bộ nền kinh tế, trong một ma trận nếu thiếu định hướng ro lĩnh vực, ngành hàng thực sự có hiệu quả có thể chịu được lai suất thương mại th´ mọi rủi ro tín dụng luôn r´nh rập hệ thống ngân hàng thương mại vốn đang rất dễ bị tổn thương v´ năng lực tài chính mỏng...".

Nên tham khảo kinh nghiệm Thái Lan

(Ông Trịnh Bá Tửu, chuyên viên Hiệp hội ngân hàng Việt Nam)

"Mặc dù có bề dầy hoạt động hàng trăm năm nhưng vào năm 1997 - 1998, hệ thống ngân hàng Thái Lan vẫn bị chao đảo trước cơn khủng hoảng tài chính - tiền tệ. Trước t´nh h´nh đó, các ngân hàng Thái Lan đa có một loạt thay đổi căn bản trong hệ thống tín dụng.

Thứ nhất, họ tách bạch, phân công ro chức năng các bộ phận và tuân thủ các khâu trong quy tr´nh giải quyết các khoản vay. Có thể thấy điều này ở các ngân hàng Bangkok bank và Siam comercial bank (SCB). C?n quy tr´nh cho vay của Kasikorn bank lại được tổng kết như sau: tiếp xúc khách hàng/phân tích tín dụng/thẩm định tín dụng/đánh giá rủi ro/quyết định cho vay/thủ tục giấy tờ hợp đồng/đánh giá chất lượng, xem lại khoản vay.

Thứ hai, tuân thủ nghiêm ngặt các vấn đề có tính nguyên tắc trong tín dụng. Rất nhiều ngân hàng của Thái Lan trước đây chỉ quan tâm đến tài sản thế chấp, không quan tâm đến d?ng tiền của khách hàng vay. V´ thế, hậu quả tín dụng là nợ xấu có lúc lên tới 40% (1997 - 1998). Sở dĩ có điều này là do một số ngân hàng đa không tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc tín dụng trong quá tr´nh cho vay. Nhưng giờ đây, nhiều ngân hàng không chỉ triệt để chấp hành nguyên tắc tín dụng mà c?n quan tâm rất nhiều đến thông tin của khách hàng như: tư cách/hiệu quả kinh doanh/ mục đích vay/d?ng tiền và khả năng trả nợ/khả năng kiểm soát vay/năng lực quản trị và điều hành/thực trạng tài chính...

Thứ ba, tiến hành cho điểm khách hàng (Credit Scoring) để quyết định cho vay. Điển h´nh cho h´nh thức này là Siam city bank hay Kasikorn bank.

Thứ tư, tuân thủ thẩm quyền phán quyết tín dụng. Theo đó, họ quy định việc quyết định tín dụng theo mức tăng dần: mức phán quyết của một người, một nhóm người hay hội đồng quản trị. Ví dụ: >10 triệu Baht: 1 người chịu trách nhiệm; = 100 triệu Baht: phải qua 2 người chịu trách nhiệm; = 3 tỷ Baht phải do HĐQT quyết định.

Thứ năm, giám sát khoản vay. Sau khi cho vay, ngân hàng rất coi trọng việc kiểm tra, giám sát các khoản vay bằng cách tiếp tục thu thập thông tin về khách hàng, thường xuyên giám sát và đánh giá xếp loại khách hàng để có biện pháp xử lu kịp thời các t´nh huống rủi ro".

Theo Thời báo Kinh tế VN

12/09/2005

 

Các tin tức khác